Айдын Айымбетовтің жұлдыздарға ұзақ сапары - сынақтар арқылы үлкен арманға қол жеткізу

Мен ол кісіні алғаш көргенде бойынан әрекет ету қуатын, өз елімнің дамуы үшін сүйікті ісіммен белсенді түрде жұмыс жасауын байқадым. Оның бүкіл өмірінің ісі - ғарыш пен жұлдыздар әлемін бағындыру. Бұл мақсатқа ұмтылудың, өзінің асқақ арманынан қайтпай, қол жеткізген мықты тұлғаның жарқын үлгісі.

Біздің сұхбатымыз тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш ғарышкері, «Халық қаһарманы» атағының иегері, Қазақстан ӘӘК генерал-майоры, «Қазақстан Ғарыш Сапары»ҰК» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары, тамаша отағасы және қарапайым да қызықты адам Айдын Айымбетовпен болмақ.

- Айдын Ақанұлы, Сіздің ғарышқа сапарыңыз ұзақ болғаны белгілі, Сіз өз кандидатураңыз бекітілгеннен кейін он жылдан астам уақыт күттіңіз....

- Аэроғарыш комитетіне ғарышкерлер қатарын толықтыру туралы алғашқы ресми өтінішті 1993 жылы ұшу училищесін бітіргеннен кейін бергенімді ескерсек, онда 22 жыл күткенмін. Егер одан да тереңірек қарасақ, ғарышкер болу балалық шақтың арманы болатын. Мен бұған жылдар бойы саналы түрде бардым. Мектеп, спорт секциялары, ұшу мектебі, содан кейін мен өтініш бердім. Жалпы, өмір бойы.

Медициналық комиссияларды 2000 жылы бастадым, 2003 жылы ресейлік ғарышкерлікке үміткерлер құрамында оқуға жіберілдім, Ю.А.Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау Орталығында жалпы ғарыштық дайындықтан өттім. Алғашқы рейс 2009 жылы жоспарланған болатын, бірақ әлемдік қаржы-экономикалық дағдарыстың нәтижесінде ол кейінге қалдырылды. Сондықтан 2009 жылы Қазақстанға оралып, Ғарыш агенттігінде жұмыс істей бастадым. Ғарышкерлік саласында бірегей білім алып, олар Қазақстанда қажет болады деп шештім, өйткені еліміздегі ғарыш қызметі енді ғана дами бастаған және кадрларға деген қажеттілік туындаған болатын.

2015 жылы «Союз» көлік кемесінде орын босаған кезде қазақстандық ғарышкерді экипаж құрамына енгізу туралы шешім қабылданды.

- Дегенмен, Сіз 2015 жылға дейін көп күттіңіз. Бұл күтуге қалай шыдадыңыз? Сіздің ғарышқа ұшатыңызға нақты кепілдік болды ма?

- Әрине, күттім. Еш кепілдік болған жоқ. Ғарыш қызметі Қазақстанда дамып келе жатқанына, келесі қазақстандық ғарышкер ұшады деген сенім болды.

- Сізде осы жолдан басқа, мысалы тиімдірек салаға кету туралы ойлар болды ма?

- Иә, әрине болатын. Отбасы, балаларды асыру керек. Жалақым 90 мың болғанда, жүз мың теңгеге пәтер жалдадым. Он мыңға аздау өмір сүрдік. Тек отбасы,

жақындарымның сенімі мен қолдауы қиындықтарды жеңуге көмектесті. Олар мен үшін мақсаттан кетпеу қаншалықты маңызды екенін білді.

- 2015 жылы ұшатыңыз белгілі болғанда Сіздің келесі әрекеттеріңіз қандай болды? Дайындығыңыз қалай өтті?

- Дайындық Ю.Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау Орталығында өте қатал, шектеулі уақыт жағдайында өтті. Дайындық мамыр айының соңында басталып, ұшу 2 қыркүйекте жасалды. Маусым айының соңында ұшуға рұқсат беру бойынша мемлекеттік емтихандар басталды және екі ай ішінде үлгерімін дәлелдеу, физикалық жүктемелерді қоса алғанда, барлық медициналық комиссиялардан өту, көлік ғарыш кемесінің және халықаралық ғарыш станциясының борттық жүйелері бойынша емтихандар тапсыру қажет болды. Мен ұшуды турист-ғарышкер, зерттеуші-ғарышкер ретінде емес, «Союз ТМА-18М» толыққанды бортинженері ретінде жүзеге асырдым, экипаж құрамында кеме командирі ресейлік Сергей Волков және Дания Корольдігінің астронавты Андрес Могенсен болды.

- Ғарыш станциясының шектеулі тұрғын кеңістігінде ғарышкерлердің үйлесімді жұмысы және олардың бір-бірімен қарым-қатынасы үлкен рөл атқарады. Өзіңізді жабық кеңістіктегі адамдармен қалай дұрыс ұстау керектігі туралы бөлісеңіз және жақын маңайдағы психологиялық шиеленіс пен тітіркенуді азайту үшін арнайы әдістер қолданылады ма?

- Шектеулі кеңістіктің өзі өмір сүрудің ауыр факторы болып табылады. Ғарышкер ғарышта ұзақ уақыт - алты айға дейін болса да, үйлесімділік пен өзара түсіністік өте үлкен рөл атқарады. Ол үшін белгілі бір әдістер бар, психологиялық тесттер жасалуда, психологтармен жұмыс жүргізілуде. Негізгі назар адамдар жоғары ынталандырылған болуы керек және кез-келген түсінбеушілікті, жеке дұшпандықты болдырмауы керек. Бір экипажда екі ғарышкер бір-бірімен іс жүзінде сөйлеспеген мысалдардың бірі, бірақ бұл жаман қатынас емес, әріптестер бір-бірін емеурінінен түсіне қою. Оларға әңгіме айтуға уақыт жоқ, жұмыс істеу керек. Жұмыс күнін әр минут сайын инженерлердің бүкіл жерүсті командасы пысықтайды, ол кешке орындалған эксперименттер мен ұшудың қалған қызметін ескере отырып, алдағы күнге арналған жұмыс бағдарламасын жібереді.

Мысалы, менің жұмыс күнім таңғы алтыдан басталатын, орташа есеппен түнгі сағат 12-де тынығуға кететінмін. Алайда менің қысқа миссиям болғанын ескере, уақытты ұйқыға ауыстыру мен үшін қолайсызтын. Біз ұйықтайтын қаптарда, арнайы каюталарда салмақсыз ұйықтадық.

- ХҒС тұрғындарын ғарыштық радиациядан қорғау үшін қандай шаралар қабылдануда?

- Ғарыштық радиацияның фоны жоғарылаған кезде күн белсенділігінің күндері есептеледі. Бұл борттық жабдықтың артындағы баспана болуы мүмкін және әр

ғарышкердің жеке дозиметрі бар, ол бірінші күннен бастап қонуға дейін алынған радиацияны толық есептейді.

- Ал, Сіз ХҒС-та жүргенде радиацияның қандай деңгейін алдыңыз?

- Бұл жабық ақпарат болғандықтан айта алмаймын.

- Жер маңындағы кеңістіктің қоқыспен ластануын болдырмау немесе азайту жөніндегі белгілі бір ережелер жиынтығы бар ма?

- Әрине, бар. Көптеген елдер қол қойған халықаралық келісім бар, жыл сайын ережелер жаңартылады. Сондықтан қазір нақты айта алмаймын, бірақ бар. Жерге жақын ғарышты игерудегі үлкен проблемалардың бірі-ғарыш қоқысы.

- Ғарышкерлердің рационы туралы не айта аласыз? Қарапайым азаматтық тұлғаларға ғарыш ас изыскиларын татуға болады ма?

- Ғалымдар ақуыздардың, майлардың және көмірсулардың оңтайлы қатынасында жасаған ғарышкерлердің диетасы күніне орта есеппен 2800-3000 килокалорияны құрайды. Азық-түлік негізінен сублимацияланған. Сублимацияланған өнімдер-бұл вакуум жағдайында жаңа мұздатылған өнімдерден ылғалды кетіру. Сублимация технологиясы қоректік заттарды, табиғи иісті, дәмді сақтауға мүмкіндік береді.

Тәулігіне үш рет таңғы, түскі, кешкі ас деп тамақтандық. Сүйікті тағамдар болмады-бәрі дәмді болды.

Ғарышкерлерге арналған тамақ сублимация, стерильді орау процестерінен өту керек арнайы зауытта дайындалады. Қазіргі уақытта ол кең сатылымда жоқ. Айта кету керек, рационда орта есеппен 160-қа жуық тағам бар. Бірақ ғарыштық тамақтанудың барлық тағамдары сублимацияланбайды, кейбіреулері бастапқы күйінде қалады: азу, кәстрөл, көкөніс гарнирі бар сиыр еті, омлет - олар банкаларға жеткізіледі.

- Күнделікті жуыну, тіс тазалау және т.б. гигиеналық процедураларды салмақсыз орындауы қалай? Әрине, салмақсыздық жағдайында өзін таза ұстаудың техникалық шешімдер бар шығар.

- Салмақсыздығынан су шайғыш қасиетін жоғалтатындықтан, су тамшылары сфера пішінін алады, сондықтан таңертеңгі процедураларды арнайы құраммен: бактерияға қарсы, ылғалдандырғыш креммен сіңдірілген ылғалды сулықтарды пайдалана отырып орындау туралы шешім қабылданды. Кішкентай процедура үшін-кішкентай дымқыл майлықтар, душ қабылдау үшін-үлкен дымқыл сүлгілер.

- Сіздің ғарыштық ұшу кезіндегі және одан кейінгі Жердегі алғашқы сезімдеріңіз?

- 450 км қашықтықтан ең әдемі әсер бұл -Жердің көрінісі. Үлкен ғарыштың қара тұманында - бұл бүкіл Өмірдің көк маржаны.

Жерге қонған кезде түсірілетін аппараттың люгін ашқандағы кеңістікті толтырған кезде Жер бетінде байқамайтын дала ауасы, хош иістер мен дыбыстардың барлық байлығын сезінесіз. Ғарышта бұл темірдің, машина майының иісі, ал мында табиғаттың, өмірдің өзі - дала шөптерінің, жердің иісі, құстардың әні, шегіртке дауысы....

- Айдын Ақанұлы, Сіз қазір де саптағы ғарышкерсіз. Егер қазақстандықтар арасынан ғарышкерлер жасағына қабылдау болса, кандидатураңызды ұсынар ма едіңіз?

- Мен қалаймын, бірақ жастарға жол беру керек. Ғарышкер денсаулығы жараса, орта есеппен 60 жасқа дейін ғарышқа ұша алады.

- Ал, Сіз біздің елден ғарышкерлер жасағына әйел кіргеніне қалай қарайсыз?

- Мен тек қолдаймын. Бұл логикалық жалғасы. Егер бүкіл әлемде әйелдер ғарышқа ұшатын болса, онда неге қазақстандық ғарышкерлердің арасында нәзік жандылар болмасқа... Бұл уақыт пен Қазақстандағы ғарыш саласын одан әрі дамыту болашағының мәселесі....

Сұхбатты дайындаған

Индира Құсайынова

190903182322780e.jpg
d77ac1d8400b2b92.jpg